Cytaty filozofów

(…) jeśli kłamstwo może służyć chwilowo, to jednak z czasem okazuje się bezwzględnie szkodliwe, a przeciwnie, prawda służyć będzie zawsze, choćby chwilowo miała zaszkodzić.

Wsie byłyby zaludnione i kwitnące, gdyby je uprawiał wolny lud. Chłopi polscy są przywiązani do ziemi, podczas gdy nawet w Azji niewolnicy pochodzą z handlu albo jeńców wojennych, zawsze cudzoziemców, Polska uderza w swe własne dzieci. Każdy pan jest obowiązany zapewnić mieszkanie swemu chłopu. Umieszcza się go w nędznej lepiance, gdzie nagie dzieci, narażone pospołu z bydłem na lodowate zimno, zdają się urągać naturze, że ich nie ubrała tak samo jak zwierząt. Niewolnik, który dał im życie, patrzyłby ze spokojem na płonącą lepiankę, ponieważ nic nie jest jego własnością. (…) wszystko należy do pana, który może sprzedać zarówno rolnika, jak wołu. Rzadko sprzedaje się kobiety, ponieważ one to przysparzają trzody. Nieszczęsna ludność, zimno zabija wielką jej część. Na próżno papież Aleksander III potępił poddaństwo na jednym z soborów w XII wieku. Polska jest bardziej oporna pod tym względem niż reszta chrześcijaństwa. Biada słudze, jeśli pijany pan uniesie się przeciw niemu gniewem. Można by powiedzieć, że to, czego natura odmówiła innym ludom, to właśnie Polacy lubią do szaleństwa: nadmiar wina i silnych trunków czyni w Rzeczypospolitej wielkie spustoszenia. Kazuiści przechodzą lekko nad pijaństwem jako nad skutkiem klimatu; sprawy publiczne załatwia się tylko ze szklanką w ręku.

Robotnik mieszka pod strzechą albo w norze zostawionej mu przez nasze miasta, które potrzebują jego wysiłku. Wstaje ze słońcem i nie zważając na pogodę bierze swe jedyne ubranie, przeznaczone na wszystkie pory roku, drąży nasze kopalnie i kamieniołomy, osusza nasze bagna, oczyszcza nasze ulice, buduje nasze domy, robi nasze meble, w okresach głodu zadowala się wszystkim, co mu dają, a u schyłku dnia rzuca się zmęczony na twardy barłóg…

Nikt nie otrzymał od natury prawa komenderowania innymi.

Naszą dewizą jest: bez pardonu zabobonnikom, fanatykom, nieukom, szaleńcom i tyranom (…). Czyż na darmo nazywamy się filozofami?

Jest istotą dobrego słownika, aby zmieniać pospolity sposób myślenia.

Czystą iluzją jest myślenie, że opinia przekazywana z wieku na wiek, z pokolenia na pokolenie, nie może być całkowicie fałszywa.

Wiem za dużo, by być sceptykiem, i za mało, by być dogmatykiem.

Rozum jest jak biegacz, który nie wie, że wyścig się skończył lub, jak Penelopa, nieustannie niszczy to, co stworzył… Lepiej nadaje się do niszczenia rzeczy niż do ich budowania i lepiej do odkrywania, jakie rzeczy nie są, niż są.

Jeśli wielość religii szkodzi państwu, wynika to z tego, że nie znoszą one siebie nawzajem, ale wręcz przeciwnie, usiłują zmiażdżyć i zniszczyć drugą metodą prześladowań. Jednym słowem, wszystkie nieszczęścia nie wynikają z tolerancji, ale z jej braku.

Błędy niewiele na tym zyskują, że już od wieków trwają. Trudno je z tej racji uznać za lepsze.

Sprawiedliwość wymaga, żebyśmy naszych bliźnich sądzili według tego, co robią lub mówią, a nie według ukrytych intencji, które im przypisujemy.

Społeczeństwo łatwiej sobie z tyranią aniżeli z lenistwem poradzi.

Nie bez racji utrzymuje się, że dysputa przypomina zderzenie dwóch kamieni, dzięki któremu wykrzesać można ogień, głęboko w nich ukryty.

Nawyk jest drugą naturą.

Apetyt rośnie w miarę jedzenia.

Mówię prawdę, nie tyle, ile bym chciał, ale tyle, na ile się odważę; i odważę się trochę bardziej, gdy dorosnę.

Mówienie to jedno, czynienie to drugie.

Istnieje pewien szacunek i ogólny obowiązek człowieczeństwa, który wiąże nas nie tylko ze zwierzętami, które mają życie i rozum, ale nawet z drzewami i roślinami.

Mądry człowiek nigdy niczego nie traci, jeśli ma siebie.